Türkiye Ekonomisi
Dünya Ekonomisi
Osmanlı Ekonomisi
Finansal Ekonomi
İşletme Ekonomisi
Hizmet Ekonomisi
Kalkınma Ekonomisi
Tarım Ekonomisi
Borsa ve Yatırım
Ekonomi Sözlüğü
Ekonomi Ders Notları
Ekonomi Düşünürleri
Genel Ekonomi Soruları
Özel İstatistik Arşivi
Özel İktisat Konuları
Açık Öğretim İktisat
Ekonomi Kurumları
Kamu Yönetimi
Kamu (Devlet) Maliyesi
Sigortacılık Konuları
Türkiye İktisat Tarihi
Yeraltı Ekonomisi

Kredi Kartı Piyasası

Gelişmekte Olan Ülkeler

Finansal Piyasalar

Kent Ekonomisi

Liberalizm

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Türkiye’nin Dış Borç Stokunun Genel Yapısı 

Çalışmanın bu kısmında, 2006 itibari ile 207.4 milyon doları bulan Türkiye dış borç stokunun 1980-2006 dönemi baz alınarak, toplam borç stoku vadelerine, borçlularına ve alacaklılarına göre tasnif edilerek tablolar yardımı ile analizi yapılmaya çalışılacaktır.

Vadelerine göre dış borç stokunun yapısı 

Tablo 1.5‘de 1980-2006 itibari ile Türkiye’nin dış borçlarının boyutu ve vadelerine göre dağılımı gösterilmektedir. Bu dönemin tamamı dikkate alındığında, toplam dış borçların 1994 yılı ve 2001 yılı dışında sürekli bir artış içinde olduğu açıkça görülmektedir. 1994 ve 2001 yıllarında dış borçlarda meydana gelen düşüşün sebebi bu yılların Türkiye’nin ekonomik kriz yaşadığı yıllar olmasından kaynaklanmaktadır. Bu dönemlerde Türkiye’nin kriz ortamı içinde olmasından dolayı uluslararası piyasalara olan güveni azalmıştır. Bununla birlikte uygulanan istikrar politikaları gereği az borçlanmaya gidilmiştir. Dolayısıyla Türkiye’nin 1994 ve 2001 yıllarında diğer yıllara nispeten daha az borçlanmış olduğu söylenebilmektedir. Krizin yaşandığı yılların dışındaki dönemlerde özellikle kriz öncesi ve sonrası yıllarda ülkede borç miktarında çarpıcı artışlar göze çarpmaktadır. Kriz önceleri dış borç artışları için krizin sebebi olarak bir değerlendirme yapılabilirken, kriz sonrasındaki dış borçlarda meydana gelen artışlar için ise krizden kurtulma amacıyla başvurulmuş bir yol olarak değerlendirme yapılabilmektedir. Yani Türkiye için dış borçlar bir yandan krize sebep olan faktör olarak görülebilirken aynı zamanda krizden kurtulma noktasında başvurulan bir yöntem olarak da karşımıza çıkabilmektedir. 

Yine dönemin tamamı itibari ile bakıldığında kısa vadeli dış borçlara nispeten orta ve uzun vadeli dış borçların daha yaygın olarak kullanıldığı görülmektedir. Bunun temel sebebi ise daha çok özel sektörün kısa vadeli, kamu sektörünün ise orta ve uzun vadeli borçlanma yapmasıdır. Dönem içinde orta ve uzun vadeli dış borçların toplam borç stoku içindeki payı azalırken özellikle 1990’lardan sonra kısa vadeli borçlarda artış olduğu görülmektedir. Şöyle ki, 1980’de kısa vadeli dış borçların toplam dış borç stoku içindeki payı %15.9 iken, 1990’da % 19.4’e, 2000’de ise %23.9’a yükselmiştir. Bu artışın iki nedeni bulunmaktadır. Bunlardan ilki, döviz tevdiat hesaplarının liberal bir yapıya kavuşturulduğu 1984 yılından itibaren hızlı bir şekilde artmış olması iken; ikincisi, döviz kredi içinde uluslararası piyasalardan doğrudan borçlanmaların aynı tarihten itibaren önemli seviyelerde artmış olmasıdır. 2002 yılından sonra meydana gelen kısa vadeli borçlardaki artışın sebebi özel sektörün bu dönemde fazla borçlanmasıdır. Aynı dönemde orta ve uzun vadeli borçlar istikrarlı bir biçimde artış göstermiştir. Orta ve uzun vadeli borçlarda son yıllarda yaşanan artış için ise IMF’den kullanılan kaynakların artması sebep olarak gösterilebilmektedir. 

1980-20 06 Dönemi Türkiye’nin Vadelerine Göre Dış Borç Stoku 

Yıllar

Toplam Dış Borç Stoku (Milyon $)

Kısa Vade

Orta-Uzun Vade

Stokun Vade Yapısı (%)

 

 

 

 

Kısa Vade (%)

Orta-Uzun Vade (%)

1980

15.7

2.5

13.2

15.9

84.1

1983

18.8

2.2

16.5

12.1

87.9

1986

34.3

6.3

25.8

19.7

80.3

1989

43.7

5.7

36.0

13.7

86.3

1993

67.3

18.5

48.8

35.0

65.0

1994

65.6

11.3

54.2

21.4

82.8

1996

79.4

17.0

62.3

21.5

78.5

1998

96.4

20.7

75.4

21.6

78.4

2000

118.6

28.3

30.2

23.9

76.1

2001

113.5

16.4

97.1

14.4

85.6

2004

161.7

31.8

128.9

19.8

80.2

2006

207.4

42.0

165.3

20.3

79.7

Kaynak: HDTM. TCMB 

Borçlulara göre dış borç stokunun yapısı 

Tablo 1.6‘da kısa ve orta ve uzun vadeli dış borçların borçlulara göre dağılımı yer almaktadır. Kısa vadeli dış borçların gelişimine bakıldığında, genel olarak bir artış eğiliminde olduğu görülmektedir. 2001 yılında yaşanan kriz sonrasında bir düşüş yaşanmış ancak kriz sonrası artış devam etmiştir. 

Kısa vadeli dış borçlarda borçlananlara bakıldığında en büyük payın özel kesime ait olduğu görülmektedir. Bunun sebebi olarak ise özel kesimin iç ve dış faiz oranlarındaki aşırı farklılaşma ve buna sebep olarak döviz kurlarının enflasyonun altında ya da ona yakın bir eğilim göstermesinin dış kredi kullanımını arttırması sebebi ile işletme sermayesi ve spekülatif amaçlı borçlanmaya gitmesi gösterilebilmektedir. Özellikle 1990 sonrası kısa vadeli dış borçlardaki artışın nedeni budur.54 Merkez Bankası’na baktığımızda ise, sınırlı bir kısa vadeli dış borç kullanımı yapıldığı görülmektedir. 1988’den itibaren Merkez Bankası’nın kısa vadeli dış borç kullanımı genel olarak azalmış 2000’li yıllarda azda olsa bir artış gözlenmiştir.

Orta ve uzun vadeli dış borçların borçlulara göre dağılımı incelendiğinde toplam borcun oldukça büyük bir bölümünün kamu tarafından alındığı görülmektedir. Ancak kamu kesiminin ağırlığı 1993’den itibaren azalma eğilimine girmiştir. 1993’den sonra kamunun ağırlığının düşüşüne karşılık özel kesimin toplam borçlar içindeki payı artmıştır. 1980’de özel kesimin payı %10 iken 2000’lerde bu oran %25’lere yükselmiştir. Merkez Bankası’na bakıldığında ise, orta ve uzun vadeli borçlarda dönem başlarında %20’lerde seyrederken dönem ortalarında zaman zaman düşüş yaşanmış 2001 yılında yaşanan önemli bir artış sonrasında dönem sonunda tekrar düşüş eğilimi görülmüştür. 

1980-2006 Dönemi Türkiye’nin Borçlulara Göre Dış Borç Stoku 

Yıllar

Toplam Dış Borç Stoku (Milyon $)

Kamu (orta-uzun vade)

Özel

TCMB

 

 

 

Kısa vade

Orta-Uzun vade

Kısa vade

Orta-Uzun vade

1980

15.7

11.2

-

1.3

-

3.2

1983

18.8

12.2

829

760

1.3

3.8

1986

34.3

23.2

2.6

951

1.7

5.8

1989

43.7

32.4

1.8

1.6

799

6.9

1993

70.5

50.3

6.7

5.9

667

6.6

1994

68.6

47.4

5.7

6.1

828

8.5

1996

79.4

40.1

7.6

8.3

984

11.3

1999

103.0

42.5

9.0

24.5

686

10.3

2000

118.6

47.6

9.7

24.1

653

13.4

2002

130.2

63.6

8.4

27.6

1.6

20.3

2004

161.7

73.8

14.7

39.2

3.2

18.1

2006

207.4

69.7

19.8

60.3

2.5

13.1

Kaynak: HDTM. TCMB verilerinden derlenmiştir. 

Alacaklılara göre dış borç stokunun yapısı 

Dış borçların 1980-2006 itibariyle sağlandıkları kaynaklar arasındaki dağılımını gösteren Tablo 1.7 Türkiye’de 1980 sonrasında resmi nitelikli borçların toplam borçlar içindeki payının en yüksek olduğunu göstermektedir. Ancak 1991 sonrasında dış borç yapısında radikal bir değişim yaşanmış ve dış borçlanmalar giderek ticari finansman şeklini almaya başlamıştır. Şöyle ki, 1980 yılında özel kesim borçlanması yapılmazken 1990’lı yıllarda toplam içindeki payı %51’lere ulaşmıştır. 1990’ların başında toplam içinde resmi kredilerin payı %48’lerde iken 2000’li yıllarda bu oran yaklaşık olarak %15’e kadar gerilemiştir. Özel krediler ise aynı dönemde %85’lere kadar yükselme göstermiştir. Yine aynı süreç içerisinde ticari bankalar ve tahvil ihraçları da ağırlık kazanmıştır. Aynı zamanda bu süreç içerisinde finansmanın faiz ve vade gibi mali koşullarında da ağırlaşma yaşanmıştır. 

Resmi kreditörler içinde 2000 yılından itibaren uluslararası kuruluşlardan alınan krediler hızla artış göstermiştir. Bunun altında yatan sebep, 1999 yılında uygulamaya konulan istikrar programı kararlarıdır. İstikrar programı gereği bu dönemde büyük ölçüde IMF ve Dünya Bankası’ndan dış kaynak sağlanmıştır. Nitekim tablodaki veriler incelendiğinde, 2001 yılında toplam borçlarda bir durağanlık var iken sadece uluslararası kuruluşlardan alınan borçlarda bir artış yaşanmıştır. Bilgi ve iletişim teknolojisindeki ilerlemeler uluslar arası finansal piyasaların gelişmesine ve bu gelişim ise bu piyasalara yapılan tahvil ihraçlarının önemli ölçüde artmasına yol açmıştır. 1999 yılına kadar tahvil ihraçlarında düzenli artışlar yaşanırken 2000 sonrasında önemli bir sıçrama görülmüştür. Bu sıçramada sebep olarak ise aynı dönemde yaşanan iç borcu dış borca ikame politikası gösterilebilmektedir. 

Sonuç olarak, Türkiye’de dış borcun alacak yapısı incelendiğinde dış borçların giderek ticari finansmanlardan oluşuyor hale geldiği ve özel sektörün payının arttığı söylenebilir. Bu çerçevede ilk dikkat çekilmesi gereken nokta, resmi finansmanların azalması sebebiyle dış borçların vade ve faiz gibi mali koşullarının bozulma eğilimi içinde olmasıdır. 

1980-2006 Dönemi Türkiye’nin Alacaklılara Göre Dış Borç Stoku 

Yıllar

Uluslararası

Kuruluşlara

Olan

Borçlar

Hükümet Kuruluşlarına Olan Borçlar

Ticari

Banka

Kredileri

Tahvil İhraçları

Özel Kesime

Olan Borçlar

Diğer Krediler

Toplam

Borç

Stoku

(Milyon$)

1980

3.2

5.9

-

-

-

6.6

15.7

1983

3.8

7.7

486

5

1.7

0.1

18.8

1986

7.8

9.8

2.6

217

3.6

10.3

34.3

1989

8.7

11.4

1.8

5.2

3.9

12.7

43.7

1991

10.0

14.5

4.1

6.6

4.9

13.5

53.6

1993

8.6

18.1

9.5

12.6

9.0

12.7

70.5

1996

8.8

9.6

6.4

13.1

10.5

31.0

79.4

1999

7.7

9.1

11.5

16.9

11.3

46.5

103.0

2001

22.0

8.5

7.7

21.0

8.6

45.7

113.5

2004

32.2

8.7

12.6

30.0

19.2

59.0

161.7

2006

22.5

6.5

18.6

36.3

23.4

100.1

207.4

Kaynak: HDTM. TÜİK ve Pakdemirli (2002) verilerinden derlenmiştir.

 

 

Anasayfa - İktisat - Makale - Ekonomi - Borsa - İstatistik - Türkiye Ekonomisi - Ekonomi Sözlüğü - Türküler

Since 2005