Türkiye'nin 2005-2007 Dönemini Kapsayan Avrupa Birliği'ne Katılım Öncesi İktisadi Programının Değerlendirilmesi

1.   Açıklama:

a.       AB’ye aday ülkeler Katılım Öncesi Mali İzleme Süreci kapsamında her yıl düzenli olarak AB Komisyonu’na “Katılım Öncesi İktisadi Program”larını sunmaktadırlar. Hükümetin AB Komisyonu'na sunduğu söz konusu Katılım Öncesi İktisadi Program 2005 - 2007 dönemine ilişkin tahmin ve öngörüleri içermektedir.

b.       Türkiye söz konusu İktisadi Programı, nihai hedef konumundaki AB’ye tam üyeliğin ön koşulu olan “Kopenhag ve Maastricht Kriterleri”ni sağlayacak siyasi ve iktisadi dönüşümleri gerçekleştirecek biçimde hazırlamıştır. Programda önerilen iktisadi hedefler şunlardır: sürdürülebilir yüksek büyümenin sağlanması, enflasyonun AB seviyesine kalıcı bir şekilde düşürülmesi, kamu açıkları ve kamu borç stokunun GSYİH’ya (Gayri Safi Yurt İçi Hasıla) oranının AB ortalamalarına yaklaştırılması, bölgeler arası kalkınma farklılıklarının giderilmesi ve kişi başına milli gelirin AB ortalamasına ulaştırılması.

2.   İnceleme:

a.       Program dört bölümden oluşmaktadır. “Son İktisadi Gelişmeler” başlıklı 1 nci Bölümde, Türkiye’nin iktisadi yapısında son yıllarda yaşanan gelişmelerin özeti sunulmaktadır. “Makroiktisadi Çerçeve” başlıklı 2 nci Bölüm, program döneminin temel makroiktisadi hedefleri ve bu hedeflere ulaşılması için uygulanması öngörülen iktisat siyasetleri sıralanmaktadır. “Kamu Maliyesi” başlıklı 3 ncü Bölümde, sürdürülebilir bir mali yapının oluşturulması için öngörülen siyasetler ile program dönemi bütçe ve borç yönetimiyle ilgili hedef ve tahminler yer almaktadır. “Yapısal Reformlar” başlıklı 4 ncü Bölümde, sürdürülebilir bir büyüme ortamının oluşturulması, iktisadi rekabet gücünün artırılması ve serbest piyasanın güçlendirilmesi doğrultusunda gerçekleştirilmesi öngörülen yapısal reformlar ayrıntılı bir şekilde ele alınmaktadır.

b.       2005 - 2007 döneminde iktisadi gelişmelere ilişkin öngörülerin yer aldığı 2 nci ve 3 ncü bölümler programın en önemli kısmını oluşturmaktadır. Bu bölümlerde; iktisadi hedefleri gerçekleştirebilmenin mali disiplinde sağlanan başarıya bağlı olduğu, bu nedenle sıkı para ve maliye siyasetlerin uygulanmasına devam edileceği ifade edilmektedir. Programda sıralanan iktisadi siyasetlerin uygulanmasıyla gerçekleşmesi beklenen iktisadi hedefler aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.

TABLO 1.: KATILIM ÖNCESİ İKTİSADİ PROGRAMIN TEMEL GÖSTERGELERİ

(1)               Makroiktisadi Çerçeve:

         (a)                  Büyüme ve İstihdamla İlgili Gelişmeler:

                           (I)                  2005 - 2007 döneminde yıllık GSYİH artış oranının % 5 civarında olması beklenmektedir. İktisadi büyümenin temel kaynağını özel kesim yatırım harcamaları ve ihracat artışı oluşturacaktır. Söz konusu dönemde iç tüketimin büyümeye katkısının azalacağının beklendiği ifade edilmektedir.

                           (II)                  Sıkı maliye siyaseti uygulamasına ve enflasyon hedefi ile uyumlu gelirler siyaseti uygulamasına devam edilecek olması nedeniyle, çalışanların enflasyondan arındırılmış gelirlerinde önemli bir artış beklenmemektedir.

                           (III)                 2005 - 2007 döneminde 1 milyon 650 bin kişiye iş yaratılacağı ve istihdamın yıllık ortalama % 2,5 artacağı tahmin edilmektedir. 2003 - 2004 döneminde yaşanan yüksek büyümenin istihdam artışı yaratmamasının nedeni olarak işgücü verimliliğinde sağlanan artış gösterilmektedir. Diğer bir ifadeyle, yeni işçi işe almadan mevcut işgücünün daha uzun süre çalıştırılması sonucu üretim miktarında artış sağlanmıştır. Ancak, işgücü verimliliğindeki artışta sınıra gelinmesi nedeniyle, gelecek dönemlerde üretimi artırabilmek için yeni yatırımlara gidilmek zorunda kalınacağının beklendiği ifade edilmektedir. Bu yüzden, gelecek dönemlerde işgücü talebinin artacağı; ancak, artan istihdama rağmen çalışma çağındaki nüfusun da hızla artması sonucu işsizlik oranındaki azalışın sınırlı olacağı vurgulanmaktadır. Yapılan tahminlere göre işsizlik oranı % 10’dan üç yılın sonunda % 9,3’e gerileyecektir.

                           (IV)                Doğrudan yabancı sermaye yatırımlarda önemli miktarlarda artış beklenmektedir. Net doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının düzenli bir şekilde aratarak 2007 yılında 3,9 milyar dolara ulaşacağı tahmin edilmektedir. 2005 - 2007 dönemi boyunca Türkiye’ye gelecek doğrudan yabancı sermaye yatırımlarının toplamının 12 milyar Dolar civarında gerçekleşmesi beklenmektedir.

         (b)                  Enflasyon, Para ve Kur Uygulamaları:

                           (I)                  TÜFE (Tüketici Fiyatları Endeksi) enflasyonunun yıl sonu değerleri itibariyle 2005 yılında % 8’e, 2006 yılında % 5’e, 2007 yılında ise % 4’e düşürülmesi planlanmaktadır. Böylece, 2007 yılı sonunda Maastricht Kriterlerine ulaşılması sağlanabilecektir. Merkez Bankasının uygulamakta olduğu para siyasetinin temel amacının fiyat istikrarını sağlamak olduğu vurgulanmaktadır.

                           (II)                  Para siyasetinin etkinliğinin ise mali disiplinde sağlanacak başarıya bağlı olacağı özellikle vurgulanmaktadır. Programda öngörülen enflasyon hedeflerinin gerçekleştirilmesinde parasal ve mali disiplinin sürdürülmesinin, kamudaki ücret ve gelir siyasetlerinin enflasyon hedefiyle uyumlu olarak yürütülmesinin önemli rol oynayacağı belirtilmektedir. Ayrıca, üretim artışlarının verimlilik artışlarıyla desteklenmesi ve dış kaynaklı faktörler arasında bulunan petrol fiyatlarının artışı gibi nedenlerin enflasyon hedeflerinin gerçekleşmesinde etkili olacağı ifade edilmektedir.

                           (III)                  Merkez Bankasının, önümüzdeki dönemde de dalgalı döviz kuru uygulamasını sürdüreceği belirtilmektedir. Döviz kurlarında aşağı ve yukarı her iki yönde de aşırı dalgalanmalar görüldüğü takdirde Merkez Bankasının sınırlı ölçüde doğrudan müdahalelerde bulunulabileceği ifade edilmektedir. Ayrıca, döviz kurunun uzun dönemli dengesini etkilemeyecek şekilde döviz rezervlerini güçlendirmeye yönelik ihale yöntemiyle de döviz alımları gerçekleştirilebileceği ifade edilmektedir.

         (c)                  Dış Ticaret ve Ödemeler Dengesi:

                           (I)                  Programda ihracattaki artışın orta vadede de devam edeceği ve kur değerlenmesinin ihracat üzerinde olumsuz bir etkisinin olmayacağı öngörülmektedir. Bu çerçevede, ihracatın 2007 yılında 88,9 milyar dolara ulaşacağı tahmin edilmektedir. İthalat artış hızının yavaşlayacağı ve 2007 yılında ithalatın 125,2 milyar dolar olarak gerçekleşeceği beklenmektedir. Dönem ortalaması olarak ihracat artış hızının % 12, ithalat artış hızının ise % 8,5 olacağı tahmin edilmiştir. Dönem içinde ihracattaki artışın devam etmesi ve ithalatın yavaşlaması nedeniyle cari işlemler açığının düzeleceği öngörülmektedir. 2004 yılında GSYİH’ya oranı % 4,9 olarak gerçekleşmesi beklenen cari işlemler açığının, 2007 yılında % 3’e gerileyeceği tahmin edilmektedir.

(2)                  Kamu Maliyesi:

         (a)                  Vergi mevzuatında yapılacak yeni düzenlemeler, diğer yapısal reformlar ve tedbirlerle birlikte devlet gelirlerinin artacağı, harcamalarının ise azalacağı tahmin edilmektedir. Vergi sistemini daha etkin kılabilmek için vergi mevzuatının yeniden düzenleneceği belirtilmektedir. Ayrıca, yapılan düzenlemelerle iktisadi kayıt dışılığın kontrol altına alınacağı öngörülmektedir. Kamu kesimindeki istihdam fazlasının azaltılacağı ve kapsamlı bir personel siyasetinin uygulanacağı ifade edilmektedir. Ücret ve maaşların enflasyon ve verimlilik kriterleri çerçevesinde belirlenmesi öngörülmektedir. 2004 yılında GSYİH’nın % 43,4’ü kadar olması beklenen toplam gelirlerin, 2007 yılında % 43,7’ye yükseleceği, 2004 yılında GSYİH’nın % 49,7’si olan harcamaların da düşerek % 44,2’ye gerileyeceği tahmin edilmektedir.

         (b)                  2003 yılında GSYİH’nın % 10,1’i olan toplam kamu borçlanma gereğinin 2005 yılında % 4,4’e, 2006 yılında % 2,1’e ve 2007 yılında % 0,5’e düşeceği tahmin edilmektedir. Bu düşüşteki en büyük etken, konsolide bütçe faiz ödemelerinde beklenen önemli azalışlardır. Ayrıca, özelleştirme gelirlerinde öngörülen artışların ve toplumsal güvenlik kuruluşları açıklarının kontrol altına alınmasının borçlanma ihtiyacının azalmasında önemli bir etken olacağı ileri sürülmektedir. Devletin gayrisafi borç stoğunun azalması da beklenmektedir. Borç stoğunun azalışında istikrarlı bir büyüme ile birlikte, uygulanacak sıkı maliye siyaseti ve etkin bir borç yönetimi siyasetinin etkili olacağı düşünülmektedir.

(3)                  Yapısal Reformlar:

      (a)                  2005 öncesi uygulanan reformlar sayesinde sürdürülebilir bir büyüme ortamının oluşturulması, piyasa kurallarına dayalı ve rekabet gücü yüksek bir iktisadi yapı yaratılması yönünde önemli mesafe alındığı belirtilmektedir. Söz konusu dönemde de uygulanacak yapısal reformlarla iktisadi yapının daha da geliştirilmesi hedeflenmiştir.

      (b)                  Yapısal reformlar kapsamında, piyasa mekanizmasının güçlendirilmesi ve iktisadi alanda özel kesimin rolünün daha da artırılması hedeflenmektedir. Üretim kesiminin kaynak ihtiyacını karşılayacak etkin bir mali yapının geliştirilmesi ve işgücü arzının niteliklerinin yükseltilmesi yönünde çalışmaların sürdürüleceği belirtilmektedir. Ayrıca, kamu hizmetlerinin daha etkin kılınması, kaynak israfının