Trkiye Ekonomisi
Dnya Ekonomisi
Osmanl Ekonomisi
Finansal Ekonomi
letme Ekonomisi
Hizmet Ekonomisi
Kalknma Ekonomisi
Tarm Ekonomisi
Borsa ve Yatrm
Ekonomi Szl
Ekonomi Ders Notlar
Ekonomi Dnrleri
Genel Ekonomi Sorular
zel statistik Arivi
zel ktisat Konular
Ak retim ktisat
Ekonomi Kurumlar
Kamu Ynetimi
Kamu (Devlet) Maliyesi
Sigortaclk Konular
Trkiye ktisat Tarihi
Yeralt Ekonomisi

Kredi Kart Piyasas

Gelimekte Olan lkeler

Finansal Piyasalar

Kent Ekonomisi

Liberalizm

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Bilgi Sal 

Prof. Dr. Ahmet inam 

Trke'de yanllkla "bilgi a" diye adlandrdmz enformasyon (malumat) ann rtkanln yapanlar bu an bilgisine ya da enformasyonuna ne lde sahip acaba? 

Bilgi ile enformasyon (malumat) arasndaki ayrm kabaca yle anlatabiliriz: Hesab verilebilen, insan yaam ile bir anlamda btnleebilen malumata bilgi diyebiliriz. Bilgi, malumat tartmakla, sorgulamakla, malumat bir btnlk iine koymaya alan kuramsal ereveler oluturmakla ortaya kmaya balar. Sokrat'n "irdelenmemi yaam, yaamaya demez" savna benzer bir biimde "bilgiye dntrlmeye allmayan malumat, edinilmeye demez" diyebilir miyiz? Bilgiye gerek duymayan, malumatla yaayp giden insanlarn, kolayca ynlendirilip, medya ile, "eitim"le ustaca ekillendirilebildiini dndmzde, "bilgi a" diye kafamzda byttmz an, bu bilinsizliimiz srd srece, "karanlk aa" dnebileceini unutmamak gerek. 

Bu yazmda, insann bilgiyle olan ilikisinde karmza kan sorunlarn anlalmas iin kimi kavram nerileri ile tartmalar amak istiyorum. nce, insana ilk bakta ok basit gibi grnen bir sav ile ortaya kaym: "Bilgi ya da malumatn (Bu balamda bu ikisi arasnda bir ayrm yapmyorum!) insan yaaynda tek bana bir anlam yok. Bilgi, insan yaamn oluturan dier "elerle" birleebildiinde, etkileebildiinde nem kazanyor. 

ikinci savm, ilkine bal: Bilgi bir anlam zemini iinde yaanr. Bu zemin, bilgilerimize bir "ereve" kazandryor. Hepimiz, hayatmzn anlamm dayandmz bu anlam zeminlerinden alrz. Bu zemin, yaadmz toplumun kltryle, kltr rnleriyle, eitimimizle; baarabilirsek, kendi kiisel abalarmzla oluur, ite, "bilgi ann" sorunu, bilgiyi bir ereve iine koyarken, ereve iinde yaarken, ortaya kyor, insan, bilgi retiyor, bilgileniyor; haber veriyor, haber alyor; reniyor, retiyor; ama bilgisini "anlayamyor"; anlam erevesine yerletiremiyor; yerletirdiinde, erevenin dier eleriyle btnleti-remiyor. Malumat teknoloji haline gelmi; bu teknolojiye bizim gibi lkeler yetimeye alyor; bunun iin rtkanlar aa vgler dzyor, "bilgiyi" gklere karyor. Bilginin bilgisine eriemeyince "bilgi enayisi" olmak kanlmazdr. 

Anlam Zeminimizde Bilgi 

Gereklie alan kaplarmz, alglarmz, belleimiz, bilincimiz, bedenimiz, dnme etkinliimiz, duygularmz, anlam zemini stnde, bu zeminin dinamik btnlnde yaanr. Elimde tuttuum kalem, benim onunla ilikimi btnleyen anlam erevesi iinde, anlam zemininde bana birey ifde eder.

Anlam zeminimizi oluturan eler nelerdir? nsan yaamnda felsefenin tuttuu yerle ilgili bir sredir gelitirmeye altm grler asndan, anlam zemininin imdilik dokuz eden olutuunu syleyebilirim. Bilgi bu elerden biridir. Dnyaya verdiim anlam iinde bilgim nemli bir yer tutar. Bu yer, bilgimin zeminini oluturan dier elerle ban anladka belirginleir. amzdaki "bilgi ce haletf'nin bu ilikileri yeterince anlayamamak- tan, gerektii gibi yaayamamaktan kaynak landn dnmekteyim.

Konumuz bilgi olduu iin, bilgi zerine odaklanarak, bilgimizin zeminin dier e-leriyle gzden karlan ilikilerine ksaca dikkat ekerek yorumlarm srdreyim. 

1. Bilgi-mantk ba. Bilgimizin mantkla olan ilikisi, amzda bilgisayarlar oluturan mantn egemenliinde grnyor. Bylesi bir mantk merkezli bakta, bilginin "dzenlenmesi", sistemletirilmesi, bilgi bankalarnn kurulmas abalar ortaya kyor. imdilerde teknoloji ile birlemi, Galileo ile balatabileceimiz modern bilimde, yaltc, kendine matematiksel dille ifade arayan bir bilgi anlaynn egemenlik kazandn grmekteyiz. Mantk, Eski Yunandaki anlamyla Logos, bilgimize temel olmaya alyor.

2. Oysa, insann tmyle mantk egemenliinde bir yaam sremediini, duygu esinin srekli olarak ortaya ktn grmekteyiz. Aydnlanma sonras Bau Kltr, akl mantkla zdeletirmi. Akln bu denli mantklatrlmas, akln kendi kendini ok sk biimde denetimi, anlam zeminindeki dier eleri ldrmesine yol aabiliyor. Duygu ile mantn ilikisi, salkl biimde yaanam-yor.Ne akln duygularca sersemletilmesi ne de duygularn akl tarafndan ortadan kaldrlmas, insann btnsel varlna yakyor. Bu anlamda bilgi, ne kurutulmu, ii boaltlp "bi-imselletirilmi" mantkla ne de yalnzca duygularn itip kakmas ile yaanabilir. Duygu-mantk bann, atmalarda dolu mantk-duygu uyumunun, dalgalanmalar iinde, bilgi, insan yaamnda anlam zeminine oturabilir. 

3. Anlam zeminimizde mantk ve duygu elerinin yannda, oyun esi de vardr. "Oyun", Homo Ludens'm (oyun oynayan insann) kendi varln yaamasnda, onsuz edilemez bir "zelliidir". 

Bilgi bir yk, toplumsal konumumuzu ykselten bir g, rahatmz salayacak bir olanak.dnyadaki g kavgasnda bizi ezilmekten kurtaracak bir silah deildir. Oyunla bilgiye erimek bir keyiftir, bilgi oyunla daha iyi  anlalabilir,  renilebilir.  Oyun,  bilgiye katkda bulunabileceimiz yaratc yetimizi harekete geirir. Oyun, bir coku, bir ak yaratr bilgiye uzanan insana artc kprler kurar 

4. te tam da bu noktada, bilginin zeminimizin drdnc esi olan zgrlkle ilgisi gndeme geliyor. Bilgi zgrletirmelidir, zgrletirici olmaldr. Bizi kskaca alan, elimizi kolumuzu balayan; dlerimizi, beklentilerimizi, umutlarmz sndren, karsnda aalandmz hissettiimiz bilgiden yana olmamalyz. 

5. imdiye dek sylediklerimizi toparlarsak, bilgi, duygularmzla yaanacak ama mantn salad zmleme, birletirme, eletiri gcnden uzak kalmayacak, mantn kalplatnc, dondurucu etkilerini, duygularn dntrc devingenlii ile dengeleyecek; dlerle, umutlarla, beklentilerle, oyun isteiyle birleecek, ama oyun bizi avutmayacak, uyutmayacak, zgrletirecek.

Bilginin g olduu sav, amzda, bilgi teknolojiyle, medyayla, politik kavgayla, ekonomiyle, silah retimiyle, askerlikle birletiinde aka grlyor. Bilginin karlardan uzak, yansz olarak retilip kullanldn sanmak (Bilimsel bilgilerin, manev bilgilerin byle bir yap tadna inananlarn says hi de az olmas gerek!), bilginin "G"le iktidarla, ynetimle, egemenlik kurma drtsyle olan, anlam zeminimizden gelen ban grmemek demektir. G anlam zeminimizin temel bir esidir; dnya gezegenimizdeki servenimizde bio-ekolojik varlmzla yakndan ilgilidir. Bilginin yaamn srmesi iin gerekli enerjiyi brnleyen bir zellii var.

Yaadmz a, bilgiyi g olarak kullanyor. Modern an balangcndan bu yana, Hobbes'cu bir dnya anlaynn, bilginin yzlerce yl gemiinden gelen dinsel grnml gcyle (rnein, Eski Msrda Ruhban snfnn doa hakkndaki bilgiyi tekellerinde tutup, gereinde halkn zerinde egemenlik kurmak iin kullanmas!) birlemesi, ktye kullanmna yol amakta. nsanlar bilgiyle kr olmakta, bilgiyle cahillemekte. 

6. Fetih duygusunun, egemenlik kurma tutkusunun yannda bilgiyi ilikiye sokacamz "gven" esini de unutmamak gerekir. Bir toplulua "id olma" gereksinimi, dayanma, dostluk, muhabbet, anlam zeminindeki gven esini oluturmakta. Bilgiyle gvenmek, gvenle bilgilenmek! Bilgiyle dostluk, dostlukla bilgi. Bilgilenerek sevebilmek, severek bilgilenmek. Bilgiyi akla yaayabilmek. i kurumu, "ruhsuz" bilim adamlar, teknisyenler, bilgi tccarlar, basma kalp eitimciler bilimin ak olduunu unutmular. Ak bilgiyle yaayabilmek iin "kr ktk" aklarn bilgiyle bakma ihtiyac yok mu? Bilgi andaymz, neden ak anda deiliz? 

Mantksal gzlkle baklan "keskinleti-rilmi" bilgi, gvenin ar smrlmesine, ktye kullanlmasna engel olabilir. Bilginin yol aabilecei umutsuzlua, tkenmilie, dire-nebilmek iin, gvenin kar koyucu gcyle gelecee ynelmek, gelecei kurmaya, yaplandrmaya abalamak olanamz var. Sorun, yeniden sylersek, bilgiyi, insann anlam zemininde harmanlamay, beslemeyi, btnletire-bilmeyi baarabilmekte. Bu da yine bir lde, daha incelmi dzeyde bilgiler gerektirebilir. Bilgimize bakmak, bilgimizin bakm, iin gerekli bilgiyi nasl elde edeceimiz konusundaki birka ipucunu yazmn son blmnde tartacam. 

7. Ahlak, bilgiden nce geliyor. amzda Levinos'n ortaya att bu savn, anlam zeminimizdeki devinimsel ilikiler an aydnlatmada nemli bir dayanak olduunu syleyebiliriz. Ahlak reniyor muyuz? Deerler, yaam biimleri eitim yoluyla bize veriliyor, iimizdeki ahlak duygusuyla, sorumluluklarmz, deerlerimizi yayoruz. Ahlak duygusu "dardan", "renilerek", "bilgi araclyla" bize aktarlmyor. Belki, eko-sosyo-biyolojik yaplanmamzdan, belki de insanlarn bir arada yaamasm olanakl klacak, doutan getirdikleri zellikleri gerei, ahlak duygumuz "bizim iimizde", benliimizi oluturan temel bir e olarak kendini gsteriyor. 

Bilgi ahlak, yzylmz biterken nemli tartmalara gebe. Ahlakn bilgiden nce olduu anlay, birarada yaamay henz yeterince beceremeyen insann, bilgisinin esiri olmasn nleyecek bir umut da serpebilir yreimize. Aristo, "her insan doas gerei bilmek ister" diyordu. amz bu istein "ar", "ok ar" biimde doyrulduu bir a grntsn kazand. Elektronik haberleme ortam iinde, saysz gazete, dergi kitapla malumat frtnasna tutuluyoruz. Bu bilgiyi, nasl olacak da,dostluklar, sevgiler kurmada, bir arada yaama abasnda, evreni anlamaya almakta kullanabileceiz? Teknolojinin, ekonominin, medya sarholuunun egemenliindeki bilgiyi, insann i dnyasnn derinliklerinde bulunan ahlak dnyasyla canlandrmak, bir anlamyla zgrletirmek gerekiyor. 

Bilginin "ktye" kullanlmas sorunu, bilgi ile karar verme, karar verme ile eylem, (uygulamaya geme) balantlarn gndeme getiriyor. Karar ve eylemin bilgiye dayandn, bilgilerden etkilendiini sylerken, bilgiden "fazla" (belki de "eksik"), "farkl" olduunu unutmamalyz. Bizim gibi lkelerde, "bilgilen-dirme"nin, bir anlamyla "eitimin", insann karar vermeleri ve eylemleriyle ilgili sorunlarn zebilecei dnlyor. Eylem ve kararlar ieren ahlak bilgiden elbette farkldr; bir ustalktr, bir yaama ustal! imizdeki ahlak duygusunun ilenip, kltrmzn eleriyle zenginletirilerek, dnyay gzel rnler ve eylemlerle bezeyecek duruma getirilmesi, bir ynyle yine bilginin bakm sorununa gtryor bizi. 

te anlam zemininin temel elerinden olan estetikle, gzellik duygusuyla, gzeli arama, bulma, yaama olanamzla bilginin ke-sitii yerlerden birini daha (sonuncusunu!) gryoruz. Bilgi gzellii yutmamak, yok et-memeli; gzellik bilgiye kaytsz kalmamal, Arayan, aratran bilim adamlar, kltr adamlan, gerekliin gzellik boyutunu, aradkla-rndaki gzelliin keyfini yaayabilmeli. Bilgi, zerimize tatsz, tuzsuz, korkutucu, tahrip edici bir biimde gelmemeli. nsan neyi bilirse ondaki gzellii de bilebilmeli (Ya irkinlikler?)

ok hzl, biraz da stnkr biimde bilgimizin anlam zeminimizdeki yerine iaret etmeye altm. Bu abamda, bilgimizin zeminimizle btnleememesi, zeminimizin dier eleriyle bir uyum yaratamamas, onlarla bir orkestrasyonu gerekletirmemesi durumunda, bilgi salmzn yitirilecei dorultusunda ipular vermeye altm.

imdi, bilgi salmzn salanmasnda bilgi bakmnn nasl yaplabilecei stne baz nerilerde bulunacam. 

Bilgi Bakm: Meydan ve Hamam 

Bilgi teknolojisinden, bilgi bankalarndan sz ediliyor da, bilgi bakm gibi bir kavram pek ilgi ekmiyor.

Bat sal (Belki Bat Dillerinde buna rnein ngilizce'de Epistemic Hygiene denebilir Eski Yunanca'da hugieinos salkl demek!), yalnzca salkl, gvenilir bilgilerin edinilmesi, bilgi savlarnn hakl klnmas abalarn iermiyor; bilginin insan yaayyla, insan "ruhuyla", onlarn anlam zeminimizle bayla da ilgili. Bilginin "kokumas", "bozulmas", "rmesi" sz konusu. Bu durum, ilk bakta sanlabilecei gibi, bilgilerin "eskimesi" anlamna gelmiyor. "Bozulmu" bilgi, yeni de olabilir. Anlam zeminimizdeki ileyii bozan bilgidir, anlam zeminimizin virsdr. 

Bilginin zerine nasl titreyeceiz, nasl koruyacaz onu? Kimden, nelerden? tte bilgi bakm, bu sorulara aranlan yantlarla balyor. Ben, bu yaznn snrlar iinde, bilgi bakmnn bir adan gerekletirilebilmesi iin iki kavram nereceim. Bunlar srasyla meydan ve hamamdr. Kltrmzden devirdiim bu iki kavramn, anlam zemininin genel bakmnda yeri olduu gibi, felsefe bakm dediim ura iinde de nemi vardr. Kavramlarn tartlmasn br yazlarma brakyomm. 

Bilginin bakm iin nce onu meydana alacaz. Bilgilerin, bilgi sistemlerinin meydana alnmas demek, onlarn semantik anlamlarnn aratrlmas, aklanmas, onlar meydanda (apak!) grmeye almak demektir. Bilgimize aka grlp, incelenebilecei meydanlar oluturmak gerek. Bu da ele alacamz bilgiye gre deien bir meydan mimarisi demektir. Anlalaca gibi.meydan kavram, ele alma, irdeleme, anlama, kavrama, yorumlama, zmleme biimlerini anlatyor. Her kavram, bilgiyi, insan, nesneyi, dnce ve hayal gcmzde oluturacamz meydana yerletirip anlayacaz. Meydana alan yollardan yryp, incelenen bilginin, dier bilgilerle olan ban, zerindeki farkna varmadmz etkileri gsterebilir. Meydana alan yollar yrne-bilse bize bu etkilerin neler olduunu gsterebilir. Bilgiyi meydana ekerek, zerine tutacamz uygun klarla hayatmzdaki yerini gzden geireceiz. Meydana konan bilgi srekli gzden geirilecek, kazanlan yeni bilgilerle meydan yeniden dzenlenip, bilgilere yeniden baklacak. Meydanda devinim, meydanda diyalog meydanda tartma, meydanda cn bulma, meydana gelmeler yaanacak. Bilgiler onarlacak, dzeltilecek, kokuan blmler atlacak, tazelenecek. 

Meydan ve meydana alan yollardan olumu meydan "metaforunu", "hamam" me-taforuyla tamamlayabiliriz.Hamamda bilgiler, yunup arnacaktr. Meydan herkese akken, hamam biraz daha zel, haneii (private), biraz daha "scak" bir ortam gsteriyor. Grlerin, dncelerin, bilgilerin hamama girmesi, bilginin kirlenmesini, bozulmasn engelleyici bir bakm biimidir. Meydan ve hamamda ortak olan ikisinin de bir orta yerinin olmasdr. Hamamdaki gbek ta, gbek tana "alan" kurnalar, ykama iini stlenen tellaklar, hamama alnan bilgilerin arndrlp ykanmasnda, bilgilerin, grnen yzlerinin ardndaki yzlerinin ortaya karlmasnda bilgi bakm asndan etkin olan bakm eleridir. 

Bakm iin bilgi bakmevi oluturulabilir. Ben bilgi bakmevinin yerine meydan ve hamam kavramlarndan sz ettim. Bilgileri meydanda irdeleyerek, meydandaki grnen yzlerinden kalkarak, meydana alan "sokaklar" geip, meydandaki bilginin dier bilgilerle, insan yaamyla olan ban grerek, ykayp arndrmak amacyla hamama gidilebilir. 

Bilginin, eer ona uygun meydanlar ve hamamlar yaplabilirse, yaammzdaki yerini, anlam zeminimizdeki devingenliini yakalama, onunla insan varln incitmeden btnleebilme olanamz vardr; yeter ki, bu olana gerekletirebilme umudunu ve kararln ve eyleme geme yrekliliini yitir-meyelim.

 

 

Anasayfa - ktisat - Makale - Ekonomi - Borsa - statistik - Trkiye Ekonomisi - Ekonomi Szl

Since 2005